FRANSIZ MONARŞİSİ NASIL YOK OLDU?

versay

Evet devrimin nasıl geldiği tarih derslerinde madde madde anlatılır, insan hakları, aydınlanma, liberte, egalite, vesaire. Ama işin arka planı o kadar da basit değil. Kralın sonunu getiren zincirleme olayları başlatan şey, aslında tek bir şirketin ve onun ortaya çıkardığı krizin kötü yönetilmesiydi: Mississippi Şirketi. Nasıl olduğunu anlamak için 18. yüzyıl başlarına gidelim.

Kral İndiren Felaket: Mississippi Balonu

Ekran Resmi 2015-12-17 21.59.46

John Law

1717 yılında Fransa’da resmen faaliyete başlayan şirket, (adındaki M harfi
dışında tüm sessizleri çifter adet olan) Mississippi vadisini kolonileştiriyordu. Şirketin başındaki kişi John Law, aynı zamanda Kral 15.Louis‘ye çok yakındı. Kral bir süre sonra onu hem merkez bankası başkanı hem de finans bakanı olarak atayacaktı. Bu esnada şirket de “Royal” ünvanı kazandı, yani Kral’ın ve devletin güvencesini. John Law bu güvenceye de sırtını dayayarak, hisse fiyatlarının artması için şirketin kontrolündeki Louisiana topraklarının verimliliğini abarttıkça abartıyordu. Aslında bölgede o dönemde bataklık ve timsahlardan fazla pek de bir şey bulunmuyordu.

O dönemlerin modası, coğrafi keşifleri fonlayan borsalarda para kazanmaktı. Kristof Kolomb’un zar zor bulduğu tek yatırımcı olan İspanya Kraliçesi İsabel’in keşiften sonra elde ettiği kazanç hala dilden dile dolaşıyordu, bugün Microsoft’un ilk yatırımcılarının konuşulduğu gibi. Law’un yaptığı etkili tanıtım da başarılı olunca şirketin hisselerine zengininden köylüsüne herkes hücum etti. Hisse fiyatları öyle bir hızla arttı ki, aşağıdaki tabloda da görülebileceği gibi balonun şişmekte olduğu aslında çoktan belliydi:

Tarih

Hisse Fiyatı (Livre)

Açılış

500

1 Ağustos 1719

2.750

30 Ağustos 1719

4.100

4 Eylül 1719

5.000

2 Aralık 1719

10.000

Bir kaç gün sonra, panik başladı. Bazı hissedarlar ve spekülatörler fiyatların hiç de gerçekçi seviyelerde olmadığını fark etmişlerdi. Ufak ufak satışa başladılar. Ama tüm balonlarda olduğu gibi, Mississippi Balonu’nda da felaket uzakta değildi. Beklentiler duyulmaya başladıkça bu sefer satışa hücum başladı. Hisse fiyatlarının hızla düşmesini engellemek isteyen John Law, aynı zamanda merkez bankasının da başında olduğu için hisseleri satın almaya başladı. Ancak bunu sonsuza kadar yapamazdı, çünkü kasasındaki para sınırlıydı.

John Law büyük hatalarından birini daha yaptı ve hisseleri satın alabilmek için merkez bankasına ilave para bastırmaya başladı. O dönemde kağıt para karşılığı kadar merkez bankası kasasında değerli maden bulunması gerekiyordu. Balonun patlaması ise merkez bankasının hisseleri almak için ödediği paraların karşılığının kasasında olmadığının ortaya çıkması sonucunda oldu. Avrupa finans tarihinin en büyük balonlarından biri patlamıştı. Büyük yatırımcıların çoğu zamanında çıkmıştı, ancak hisse almak için borca giren ve varını yoğunu yatıran küçük yatırımcı her zamanki gibi kaybetmişti. Çoğu intihar etti.

Öte yandan daha da kötüsü, Fransız bankacılık sistemine tüm dünyada güven sarsıldı. Bir özel şirket, göz göre göre devletin otoritesini kullanarak yatırımcıyı adeta soymuştu. Fransızlar artık piyasalardan çok daha zor borç alıyordu. Aldığı zaman da çok yüksek faizler uygulanıyordu. Bu durum finans sisteminde güven oluşturmuş olan İngilizlere yaradı. Fransa denizaşırı varlığının çoğunu İngilizlere kaybedecekti.

Göreve gelen 16.Louis, yüksek faizle borç alma sarmalına girmiş olan, kasası bomboş bir ekonomiyi devraldı. İsteksiz de olsa aklına gelen çözüm, bir buçuk asırdır toplanmamış olan Estates General‘i, yani Fransız Parlamento’sunu toplantıya çağırmak olmuştu. Zaten yüksek olan vergileri daha da arttırmak isteyecekti. Ancak halkın temsilcileri bu kadarını da kabul edemezdi. Eşitliğin ve demokrasinin kurumlaşmış hali olan, ama Kral’ın baskısı altında unutulmuş olan parlamentonun yüzelli yıl sonra vergi arttırmak amacıyla toplanması halk ile dalga geçmek gibi bir şeydi. Bu kralın ve monarşinin sonu oldu. Tepkili kalabalıklar Bastil cezaevini bastı ve sonrasında yeni bir düzen kuruldu.

Tarihten en az ders alan kurum olan finans piyasaları ise, o günden bu yana aynı filmi onlarca kez daha görecekti.

Reklamlar

FRANSIZ MONARŞİSİ NASIL YOK OLDU?” üzerine 2 yorum

  1. Geri bildirim: KİTAP ÖZETİ VE İNCELEMESİ: SAPIENS / YUVAL NOAH HARARİ | KUTADGU BİLİG

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s